Deze zomer trok de film The Odyssee van regisseur Christopher Nolan het publiek in grote aantallen naar de bioscopen. Het oude verhaal van Homerus is door hem in een eigen interpretatie verfilmd. Ik las de recensies, hoorde wat kijkervaringen van vrienden en besloot niet de film te gaan zien, maar het origineel te herlezen. In mijn jaren op het gymnasium was Homerus verplichte kost en het was een verrassend leuk weerzien met de tekst. Maar het meest indrukwekkende nieuwe inzicht voor mij is de list van Penelope, Odysseus vrouw, die tijdens zijn 20 jaar afwezigheid belaagd werd door vrijers die vonden dat ze nu met één van hen moest trouwen. Penelope wilde wachten en verzon een list die drie jaar lang werkte: ze ging weven. Ze werkte aan een lijkwade voor haar oude schoonvader koning Laërtes, en vroeg de vrijers te wachten tot die grote doek klaar zou zijn. Overdag weefde zij, maar 's nachts haalde zij stiekem het weefsel weer uit. In het vierde jaar werd ze verraden door één van de vrouwen die ervan wist en werd zij gedwongen het werkstuk af te maken. De beschrijving van deze bijzondere list komt maar liefst drie keer voor in de Odyssee.

Het mooie is dat twee sleutelwoorden in de Griekse tekst een dubbele betekenis hebben. Ze verbinden daardoor de inspanningen van Odysseus en Penelope om elkaar terug te zien. Het woord pharos betekent een grote, in hoogwaardige kwaliteit geweven doek, meestal gebruikt als ceremoniële mantel of lijkwade, maar ook als groot zeildoek voor schepen. Het woord histos betekent letterlijk mast van een schip óf de staande constructie van een weefgetouw. Wanneer Penelope aan haar weefgetouw staat te weven, spiegelt haar handeling de zeereis van Odysseus. Terwijl hij op zee de mast rechtzet om naar huis te zeilen, gebruikt zij thuis het weefgetouw om de vrijers op afstand te houden, zodat hij nog een thuis hééft om naar terug te keren.

Of deze scene met het weefgetouw overtuigend in beeld is gebracht in de film, kan ik dus niet vertellen. Maar Nolan wordt hartelijk bedankt voor zijn stimulans om dit oude epos eens opnieuw te lezen nu ik mij in het weefambacht heb gestort.

Brontekst:

Zij zette op haar grote weefgetouw,
in het paleis, een machtig weefsel op,
een delicaat en zeer omvangrijk werkstuk,
en sprak als volgt: "Nu luistert, jonge mannen,
gij allen die mij tot uw vrouw begeert,
ik weet nu ook wel dat Odysseus dood is,
maar wil althans uw huwelijkshaast bedwingen,
tot ik dit werkstuk eerst heb afgemaakt,
opdat de draad niet nutteloos blijft liggen;
Het wordt een doodskleed voor mijn heer Laërtes;
Meedogenloos velt hem eerlang de dood;
Wat zou ik niet onder de Griekse vrouwen
in opspraak raken als mijn vorst terneer lag,
in al zijn rijkdom, naakt en zonder lijkkleed."
Zo sprak zij en wij zwichtten voor haar woorden.
Dag en nacht weefde zij aan 't grote kleed,
maar 's nachts haalde zij 't uit bij fakkellicht.
Drie jaren lang bleef ons haar list verborgen;
Maar in het vierde jaar lekte het uit,
want deze lente werden wij gewaarschuwd
door een der vrouwen die van alles wist,
en wij betrapten haar op 't ogenblik
dat zij het prachtig weefsel weer vernielde;
Toen dwongen wij haar 't werkstuk af te maken.

Uit: Homeros' Odyssee, vertaald door Bertus Aafjes (1965)

Video:
Mooie video waarin een weefster het werk van Penelope uitprobeert.